Aşırı hareketlilik, dikkat sorunları ve istekleri erteleyememe ile karakterize edilen yaygın bir gelişimsel bozukluktur. İki boyutta belirtiler gösterir:

A) Dürtüsellik: Acelecilik, yerinde duramama, sıra beklememe, başkalarının sözünü kesme, bir yerde sakin bir şekilde oturamama, çok konuşma gibi özellikleri vardır.

B) Dikkat Sorunları: Dikkatin bir noktaya toplanmasında zorluk, dış uyarılarla dikkatin kolayca dağılması, unutkanlık, pasaklılık, dağınıklılığı içerir.

Genellikle yaşamın ilk 7 yılında ortaya çıkar. Dikkat sorunları ve dürtüsellik boyutlarından birinde ya da ikisindeki belirtilerin en az 6'sının en az 6 ay süreyle görülmesi gerekir ve bu belirtiler en az 2 alanda (okul, ev...) gözlenmelidir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite’nin Belirtileri

A) Dürtüsellik boyutunun önde olduğu durumlarda:

1. Çoğu zaman elleri, ayakları kıpır kıpırdır ya da oturduğu yerde kıpırdanıp dururlar.
2. Çoğu zaman sınıfta ya da oturması gereken yerden kalkar.
3. Çoğu zaman uygusuz olan durumlarda koşuşturup durur ya da tırmanır. (Ergenlerde yada yetişkinlerde huzursuzluk olarak açığa çıkar)
4. Çoğu zaman sakin bir biçimde, boş zamanları geçirme etkinliklerine katılma ve oyun oynama zorluğu vardır.
5. Çoğu zaman hareket halindedir yada motor takılmış gibi davranır.
6. Çoğu zaman çok konuşur.
7. Çoğu zaman sorulan soru tamamlanmadan önce cevabı yapıştırır.
8. Çoğu zaman sırasını bekleme güçlüğü çeker.
9. Çoğu zaman başkalarının sözünü keser yada yaptıklarının arasına girer.

B) Dikkat Sorunları Boyutunun önde olduğu durumlarda:

1. Çoğu zaman dikkatini ayrıntılara veremez ya da okul ödevlerinde, iş yerinde ya da diğer etkinliklerde dikkatsizce hatalar yapar.
2. Çoğu zaman üzerine aldığı görevlerde dikkati dağılır.
3. Doğrudan kendine konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünür.
4. Çoğu zaman yönergeleri izlemez ve okul ödevlerinde ufak tefek işleri tamamlayamaz. (Bu durum karşıt olma bozukluğu veya anlayamamaya bağlı değildir.)
5. Çoğu zaman üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çeker.
6. Çoğu zaman mental çabayı gerektiren görevlerden kaçar, bunları sevmez ve bunları yapmaya isteksizdir.
7. Çoğu zaman üzerine aldığı görevler veya etkinlikler için gerekli olan şeyleri kaybeder. (Kalem, kitap, vs...)
8. Çoğu zaman dikkati dış uyaranlarla kolayca dağılır.
9. Günlük etkinliklerinde çoğu zaman unutkandır.

Bozukluğun hem dikkatsizlik hem de dürtüsellik boyutunun özelliklerini karşılayan türüne Birleşik Tip denir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu; yaramazlık, çocukluk depresyonu, travma sonrası yas tepkileriyle karıştırılmamalıdır. Yakın zaman önce dedesini kaybeden bir çocukta bu belirtilerin görülmesi tanısının konulması için çok önemlidir. Sadece bir alanda bu belirtilerin görülmesi ortama bağlı davranışlardır ve DEHB değildir. Bu durumda çocuğa ortamla ilgili duygu-düşüncelerini açığa çıkarıcı psikoterapi uygulanmalıdır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu'nun Nedenleri:

-DEHB'si olan bireylerde beyinsel bir bozukluk yoktur. Yapısal ve İşlevsel farklılıklar vardır. Normal çocuklarla hiperaktif çocukların beyin yapılarının karşılaştırıldığı çalışmalarda; beynin ön bölgesinin (frontal lob) normal çocukların beyninden büyük ve simetrik yapılardan oluştuğu görülmüştür. DEHB'de frontal lob'da kan akışı fazla ve glikoz oranı düşüktür. Frontal lob dikkatin yoğunlaştırılması, plan yapabilme, isteklerin odaklaştırılması gibi aktivitelerden sorumludur. Frontal lob hiperaktiflerde daha az işlev yapmaktadır. Bu da dikkatin olmamasına ve hiperaktiviteye yol açmaktadır.

-Genetik yatkınlık açısından bakıldığında; biyolojik akrabalar üzerinde yapılan araştırmalarda depresyon, alkolizm ve anti-sosyal özelliklerin, normal çocuklara göre daha fazladır.

-Ailenin aşırı tepkisinin ise hiperaktivitenin nedeni değil sonucu olabileceği düşünülmektedir.

Erkeklerde kızlardan 4-5 kat daha fazla gözlenmektedir. Erkeklerde görülen hiperaktivitede dürtüsellik baskındır, kızlarda ise dikkat eksikliği boyutuyla daha sık karşılaşılır. Erkeklerde aşırı hareketlilik olduğundan şikayetle doktora başvurulurken, kızlarda okuduğunu anlayamama şeklinde başvurular görülmektedir.

Hiperaktif çocukların olumlu özellikleri:

• Çok sıcakkanlı ve sevecendirler. Enerjiktirler.
• Hoşgörülüdürler.
• Esnektirler espri yetenekleri gelişmiştir.
• Risk alabilirler ama bazen tehlikeli olacak şekilde risk alabilirler.
• İnsanlara güvenirler. Bu güvenin aşırı olması zararlıdır.
• Bir şey olduğunda gerçekten üzülürler.
• Hiperaktivite’ye eşlik edebilecek diğer sorunlar; özgül öğrenme güçlüğü, karşıt olma-karşı gelme davranım bozukluğu, depresyon ve kaygı bozukluklarıdır.

TEDAVİ

Hiperaktif çocuklar tedavi olmazsa % 80’inde hiperaktivite ergenlikte de devam eder. % 35-65’i yetişkinlikte başka bir bozukluğa sebep olur. En etkili tedavi, ilaç tedavisidir. İlaçla tedaviye ek olarak, çocuğun olumlu yönlerini güçlendirmek, sosyal becerilerini geliştirmek ve bilişsel gelişimini desteklemek amacıyla özel eğitim verilmesi yarar sağlar. Bu süreçte çocuğun özellikleri ve ihtiyaçlarıyla ilgili anne-babanın bilgilendirilmesi ve nasıl davranacakları hakkında eğitilmesi gereklidir.